Areszt tymczasowy w Niemczech – przesłanki i czas trwania

Kto decyduje o areszcie

Areszt tymczasowy stosuje wyłącznie sędzia – w formie pisemnego nakazu aresztowania (Haftbefehl, § 114 StPO). Przed wniesieniem aktu oskarżenia nakaz wydaje sędzia sądu rejonowego (Amtsgericht) na wniosek prokuratury (§ 125 StPO); w dokumentach pojawia się często określenie Ermittlungsrichter lub Haftrichter.

Nakaz musi wskazywać m.in. zarzucany czyn, czas i miejsce jego popełnienia, podstawę aresztu (Haftgrund) oraz fakty, z których wynikają podejrzenie i podstawa aresztu (§ 114 ust. 2 StPO). Zatrzymany otrzymuje odpis nakazu, a jeśli nie zna wystarczająco niemieckiego – także tłumaczenie (§ 114a StPO). Jak wygląda droga od zatrzymania do tej decyzji, opisujemy w poradniku pierwsze 48 godzin po zatrzymaniu.

Przesłanki aresztu tymczasowego

Zgodnie z § 112 StPO muszą być spełnione łącznie dwa warunki:

• Silne podejrzenie popełnienia czynu (dringender Tatverdacht) – wysokie prawdopodobieństwo, że podejrzany popełnił zarzucany czyn.
• Podstawa aresztu (Haftgrund) – ustawa wymienia przede wszystkim ukrywanie się lub ucieczkę, obawę ucieczki (Fluchtgefahr) oraz obawę matactwa (Verdunkelungsgefahr), np. niszczenia dowodów lub wpływania na świadków.
• Szczególne przypadki – przy określonych przestępstwach ustawa dopuszcza areszt także z powodu obawy ponownego popełnienia poważnego przestępstwa (Wiederholungsgefahr, § 112a StPO), a przy niektórych najcięższych czynach, np. zabójstwie, nawet bez podstawy z § 112 ust. 2 StPO (§ 112 ust. 3 StPO).

Dlaczego przy zamieszkaniu w Polsce często chodzi o „obawę ucieczki”

W sprawach osób mieszkających w Polsce najczęściej powoływaną podstawą aresztu jest obawa ucieczki, czyli obawa, że podejrzany uchyli się od postępowania karnego (§ 112 ust. 2 pkt 2 StPO). Z perspektywy niemieckiego sądu osoba bez stałego miejsca zamieszkania w Niemczech może łatwiej wyjechać, a doręczanie jej wezwań i zapewnienie jej obecności na rozprawie jest trudniejsze. Sam ustawodawca traktuje brak stałego miejsca zamieszkania lub pobytu w Niemczech jako istotną okoliczność – wynika to np. z § 113 ust. 2 pkt 2 StPO.

Zamieszkanie za granicą nie oznacza jednak automatycznie aresztu. Ustawa wymaga, aby obawa ucieczki wynikała z określonych faktów i z oceny okoliczności konkretnego przypadku (§ 112 ust. 2 StPO). Znaczenie mają m.in. stałe miejsce zamieszkania, rodzina, praca, dotychczasowe zachowanie oraz wysokość spodziewanej kary. Obrona może przedstawić te okoliczności i zaproponować łagodniejsze środki, np. obowiązek meldowania się albo zabezpieczenie pieniężne – zob. kaucja w Niemczech.

Jak długo trwa areszt tymczasowy

Ustawa nie przewiduje sztywnego maksymalnego okresu aresztu. Nakaz aresztowania musi jednak zostać uchylony, gdy tylko przestaną istnieć jego przesłanki albo gdy dalszy areszt byłby niewspółmierny do wagi sprawy i spodziewanej kary (§ 120 StPO).

Szczególne znaczenie ma zasada sześciu miesięcy: dopóki nie zapadł wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności, areszt z powodu tego samego czynu może trwać dłużej niż sześć miesięcy tylko wtedy, gdy szczególna trudność lub rozmiar śledztwa albo inny ważny powód nie pozwalają jeszcze na wydanie wyroku (§ 121 ust. 1 StPO). O przedłużeniu decyduje wtedy sąd wyższej instancji – Oberlandesgericht (§ 121 ust. 2, § 122 StPO). Kolejną kontrolę przeprowadza on najpóźniej co trzy miesiące (§ 122 ust. 4 StPO).

Kontrola aresztu i zażalenie

Aresztowany ma dwie podstawowe drogi, aby zakwestionować areszt:

• Wniosek o kontrolę aresztu (Haftprüfung, § 117 StPO) – można go złożyć w każdym czasie. Sąd bada, czy nakaz należy uchylić albo zawiesić jego wykonanie. Na wniosek aresztowanego odbywa się posiedzenie ustne (§ 118 ust. 1 StPO), które bez jego zgody nie może zostać wyznaczone później niż dwa tygodnie od wpływu wniosku (§ 118 ust. 5 StPO).
• Zażalenie (Haftbeschwerde, § 304 StPO) – rozpoznaje je sąd wyższej instancji. Od postanowienia wydanego w wyniku zażalenia w sprawach aresztu przysługuje dalsze zażalenie (§ 310 StPO).

Rola obrońcy

W czasie aresztu tymczasowego obrona jest obligatoryjna (§ 140 ust. 1 pkt 4 i 5 StPO) – aresztowany zawsze ma obrońcę, z wyboru albo z urzędu. Obrońca co do zasady ma prawo wglądu do akt, zna argumenty prokuratury i może ocenić, czy i kiedy złożyć wniosek o kontrolę aresztu lub zażalenie. Obu środków nie można stosować jednocześnie (§ 117 ust. 2 StPO), a prawo do kolejnego posiedzenia ustnego jest ograniczone (§ 118 ust. 3 StPO). Wybór właściwego momentu to więc decyzja taktyczna. Więcej o wyborze obrońcy piszemy w tekście obrońca z urzędu czy z wyboru.

Rodzina może pomóc przede wszystkim, przekazując obrońcy dokumenty potwierdzające stabilne życie w Polsce. O odwiedzinach, listach i przekazywaniu pieniędzy do aresztu przeczytasz w poradniku kontakt z aresztowanym.

Najczęstsze pytania