Obrońca z urzędu czy z wyboru w Niemczech?

Obrona obowiązkowa: w areszcie obrońca jest zawsze

Niemiecki kodeks postępowania karnego (Strafprozessordnung, StPO) zna pojęcie obrony obowiązkowej (notwendige Verteidigung). Obejmuje ona m.in. sytuację, w której zatrzymanego doprowadza się do sędziego, aby ten zdecydował o areszcie, oraz sytuację, w której ktoś przebywa w zakładzie na podstawie decyzji sądu – a więc właśnie areszt tymczasowy (§ 140 ust. 1 pkt 4 i 5 StPO).

Jeżeli osoba zatrzymana nie ma jeszcze obrońcy, sąd wyznacza jej obrońcę z urzędu (Pflichtverteidiger) – i to niezależnie od jej wniosku, najpóźniej wtedy, gdy ma zostać doprowadzona do sędziego w sprawie aresztu (§ 141 ust. 2 pkt 1 StPO). Obrońca z urzędu to zwykły niemiecki adwokat, który jest wynagradzany przez państwo. O przebiegu doprowadzenia i nakazie aresztowania przeczytasz w poradniku Pierwsze 48 godzin.

Prawo do wskazania własnego obrońcy

Przed wyznaczeniem obrońcy z urzędu sąd musi dać zatrzymanemu możliwość wskazania konkretnego adwokata w wyznaczonym terminie. Wskazany adwokat zostaje wyznaczony, jeżeli nie sprzeciwia się temu ważny powód – np. to, że nie jest dostępny albo nie może zjawić się na czas (§ 142 ust. 5 StPO).

Jeżeli zatrzymany nikogo nie wskaże, sąd wybiera adwokata sam – z ogólnokrajowego rejestru adwokatów, przede wszystkim spośród specjalistów prawa karnego (Fachanwalt für Strafrecht) lub adwokatów, którzy zgłosili gotowość prowadzenia obron z urzędu (§ 142 ust. 6 StPO). W praktyce termin na wskazanie obrońcy bywa krótki, dlatego warto, żeby rodzina jak najszybciej ustaliła, który adwokat może przejąć sprawę.

Obrońca z wyboru (Wahlverteidiger)

Obrońca z wyboru to adwokat, którego zatrzymany sam upoważnia do obrony, zawierając z nim umowę. Oskarżony może na każdym etapie postępowania korzystać z pomocy obrońcy; obrońców z wyboru może mieć najwyżej trzech (§ 137 ust. 1 StPO).

Jeżeli zatrzymany ma już obrońcę z urzędu, a potem wybierze innego adwokata, który przyjmie obronę, sąd co do zasady uchyla wyznaczenie obrońcy z urzędu (§ 143a ust. 1 StPO). Wyjątek dotyczy m.in. sytuacji, gdy trzeba się obawiać, że nowy obrońca wkrótce zrezygnuje i sam będzie chciał zostać wyznaczony z urzędu.

Zmiana obrońcy z urzędu

Ustawa przewiduje kilka sytuacji, w których sąd uchyla wyznaczenie dotychczasowego obrońcy z urzędu i wyznacza nowego (§ 143a ust. 2 StPO):

• zatrzymanemu przydzielono innego adwokata niż ten, którego wskazał w terminie, albo dano mu na wybór tylko krótki termin – wtedy może w ciągu trzech tygodni od ogłoszenia decyzji sądu wnieść o wyznaczenie wskazanego przez siebie obrońcy, jeżeli nie sprzeciwia się temu ważny powód;
• obrońca wyznaczony przy doprowadzeniu do najbliższego sędziego (§ 115a StPO) sam wnosi o zwolnienie z ważnego powodu, zwłaszcza z powodu dużej odległości od miejsca, w którym zatrzymany będzie dalej przebywał;
• zaufanie między obrońcą a zatrzymanym zostało ostatecznie zniszczone albo z innego powodu nie jest zapewniona właściwa obrona.

Co może zrobić rodzina

Rodzina nie może sama ustanowić obrońcy za osobę dorosłą – pełnomocnictwo (Vollmacht) musi podpisać sam zatrzymany. Możesz jednak zrobić dużo, żeby do tego doszło szybko:

1. 1Skontaktuj się z adwokatem prawa karnego w Niemczech i przekaż mu, co wiesz: imię i nazwisko, datę urodzenia, miejsce zatrzymania, sygnaturę akt lub nazwę sądu, jeśli je znasz. Jak ustalić miejsce zatrzymania, opisujemy w poradniku Gdzie jest zatrzymany.
2. 2Adwokat może odwiedzić zatrzymanego w areszcie – kontakt z obrońcą jest dozwolony także w areszcie (§ 148 StPO) – i uzgodnić z nim, czy ma przejąć obronę. O widzeniach rodziny przeczytasz w poradniku Kontakt z aresztowanym.
3. 3Jeżeli zatrzymany chce tego adwokata, podpisuje pełnomocnictwo albo wskazuje go sądowi jako obrońcę, którego należy wyznaczyć.
4. 4Przekaż adwokatowi dokumenty, które otrzymałeś z Niemiec, oraz informacje o sytuacji rodzinnej i zawodowej zatrzymanego – mogą mieć znaczenie np. przy ocenie, czy areszt jest nadal potrzebny (zob. Areszt tymczasowy).

Kto ponosi koszty obrony z urzędu

Obrońcę z urzędu wynagradza najpierw kasa państwowa. Nie oznacza to jednak, że obrona jest w każdym przypadku bezpłatna. Kwoty wypłacone adwokatom wchodzą w skład kosztów postępowania (§ 464a ust. 1 StPO w zw. z poz. 9007 załącznika 1 do ustawy o kosztach sądowych, GKG). Jeżeli dojdzie do skazania, koszty postępowania ponosi co do zasady skazany (§ 465 StPO) – o tej możliwej konsekwencji kosztowej zatrzymany musi zostać pouczony (§ 136 ust. 1 StPO).

W razie uniewinnienia, odmowy otwarcia postępowania głównego lub umorzenia wydatki kasy państwowej ponosi co do zasady państwo (§ 467 ust. 1 StPO), z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Wynagrodzenie obrońcy z wyboru wynika z umowy z adwokatem – warto omówić je na początku współpracy.

Jeśli chcesz porozmawiać o sprawie po polsku, zadzwoń do naszego punktu kontaktowego w Gorzowie Wlkp.

Najczęstsze pytania